Antarktika üzerindeki ozon deliği, 18 Eylül 2026’da yıllık en geniş sınırına ulaştı ve 48 yıllık izleme döneminin yedinci en büyük örneği olarak kaydedildi.
2026’da mevsimsel zirve
Yeni veri görselleştirmeleri, ozon deliğinin 2026’daki alanını ve biçimini 18 Eylül’de, yani her yıl en geniş olduğu günde gösteriyor. Bilim insanları ozon deliğini, ozon yoğunluğunun tarihsel eşik olan 220 Dobson unit altına düştüğü alan olarak tanımlıyor.
Bu ölçümler, 7 Eylül ile 13 Ekim arasındaki ortalama büyüklük üzerinden değerlendirildi. Bu dönem, Antarktika’da ozon kaybının en yoğun yaşandığı sezon olarak kabul ediliyor. 2026 yılı için hesaplanan deliğin genişliği, 48 yıllık gözlem serisinde yedinci sıraya yerleşti.
Ancak aynı yılki ozon deliği, kayıt altına alınmış en büyük deliklerden bazıları kadar derin değildi. Görsellerde kırmızı ve sarı alanlar, ozon deliğinin uzandığı bölgeyi işaret ediyor.
Ölçümlerin tarihçesi
Seri 1979 yılında başlıyor. O yıl ozon deliğinin maksimum derinliği 194 Dobson Units olarak ölçüldü. Bu değer, daha önceki tarihsel en düşük seviyeden çok uzak değildi. Sonraki birkaç yıl boyunca derinlik 190’lı seviyelerde kaldı, ardından hızlı bir düşüş başladı.
1982’de 173 DU, 1983’te 154 DU ve 1985’te 124 DU kaydedildi. 1991 yılına gelindiğinde yeni bir eşik aşıldı ve ozon yoğunluğu ilk kez 100 DU’nun altına indi. O tarihten sonra 100 DU altındaki ölçümler daha sık görülmeye başladı.
Kayıtlardaki en derin ozon deliği 1994’te oluştu. 30 Eylül’de ozon yoğunluğu yalnızca 73 DU’ya kadar düştü. Derinlik ve alan rekorlarının hiçbiri aynı yılda gerçekleşmedi; en büyük ozon deliği ise 2006’da görüldü.
Kalınlık, alan ve yıllık dalgalanmalar
Uzun vadeli eğilim hem alan hem de derinlik açısından aynı yönü gösteriyor. 1980’lerden 1990’ların başına kadar ozon deliği hızla büyüdü. 21. yüzyılın ilk yıllarında ise yıllık ozon delikleri kabaca dengelendi.
Yıldan yıla görülen değişimler, stratosferdeki sıcaklık ve dolaşımdaki farklılıklardan kaynaklanıyor. Daha soğuk koşullar, hem deliğin alanını genişletiyor hem de çekirdekteki ozon değerlerini düşürüyor. 2026’da da alışılmadık derecede güçlü bir Antarktika kutup girdabı bu tür koşulları yarattı.
Bu nedenle 2026’daki ozon deliği geniş bir alanda oluştu. Buna karşın tarihsel büyük deliklerle karşılaştırıldığında derinliği aynı düzeyde olmadı. Görselin üst kısmında yer alan harita, deliğin yıllık maksimum alana ulaştığı 18 Eylül gününü gösteriyor.
CFC’lerin etkisi ve Montreal Protocol
Ozon deliği, insan faaliyetlerinin atmosfer üzerindeki küresel etkisini görünür kıldı. Bilim insanları, 1930’lardan bu yana buzdolaplarında ve aerosol spreylerde kullanılan uzun ömürlü kimyasallar olan chlorofluorocarbons’un, yani CFC’lerin, beklenmedik bir etkisi olduğunu öğrendi.
Yer seviyesine yakın troposferde CFC’ler onlarca yıl boyunca bozulmadan dolaşabiliyor. Ancak stratosfere ulaştıklarında davranışları değişiyor. Üst stratosferde ultraviyole ışınları CFC’leri parçalayarak oldukça reaktif bir atom olan kloru açığa çıkarıyor; bu klor da tekrar tekrar ozon yıkımını hızlandırıyor.
CFC’lerin yıkıcı etkisine ilişkin küresel farkındalık, 1987 tarihli Montreal Protocol’e yol açtı. Bu anlaşma, ozon tabakasını incelten kimyasalların üretim ve tüketimini aşamalı olarak sonlandırmayı amaçlıyor.
İyileşme işaretleri ve uzun vadeli beklenti
Bilim insanları, bugün stratosferdeki klorun yaklaşık %80’inin insan kaynaklı olduğunu tahmin ediyor. İnsan yapımı brom bileşikleri daha az yaygın olsa da ozon açısından çok daha yıkıcı oldukları için Antarktika üzerindeki deliğe katkı sunuyor.
Modeller, stratosferdeki klor ve diğer ozon tüketen maddelerin 1980 öncesi seviyelere 21. yüzyılın ilerleyen dönemlerine kadar dönmeyeceğini gösteriyor. 2018’de araştırmacılar, 2005 ile 2016 arasında Antarktika kış aylarında ozon kaybında %20 azalma saptayan ilk doğrudan uydu kanıtını yayımladı.
2019’da ise üst atmosferdeki olağandışı hava düzenleri ozon kaybını belirgin biçimde sınırladı ve o yılki delik 1982’den bu yana görülen en küçük ozon deliği oldu. Uzmanlar, Antarktika ozon tabakasının 1980 seviyelerine 2070’lerde döneceğini öngörüyor.
